Xo‘r va xor

"Tangri barcha insonlarni o‘z huzuriga to‘plaganida, “Bu yoqqa kelinglar, ey, alkashlar!” deganida, “Kelinglar, ey, zaiflar!” deganida, “Kelinglar, ey, nomussizlar!” deganida...

Xo‘r, kamsitilgan, tahqirlangan, qadrsiz. Kambag‘allik – faqir bo‘lmoqdir. Pul yo‘q, uy yo‘q, yemak yo‘q. Bu qiyin, alamli. Ammo xo‘rlik – boshqa narsa. “Sen qadrsizsan” degan nigoh. Senda qadr ko‘rmagan ko‘zlar. Sovuq, begonasiragan, shubhali nigohlar. Qaramaslikka urinib sirg‘alib o‘tayotgan boqishlar. “Xo‘rlangan va xorlangan”.

Faqirlik tashqaridan ko‘rinadi. Xorlik ko‘rinmasligi mumkin. Ich-ichingda, suyakka qadar yetib borgan.

Peterburgdagi bir mayxona. Qorong‘u, badbo‘y, arzon ichkilik. Ichkarida bir kishi. Semyon Zaxarovich Marmeladov. Raskolnikov uni tinglayapti. Marmeladov gapiryapti, gapiryapti, gapiryapti. Mast. Ammo…

“Kambag‘allik fazilat emas, taqsir, bu haqiqat. Ammo yo‘qsillik – gunohdir, taqsir. Kambag‘allikda inson o‘z oliyjanobligini saqlab qolishi mumkin. Ammo yo‘qsillikda – aslo!”.

Yo‘qsillik boshqa narsa. Yo‘qsillik, or-nomusning ham yo‘qolishidir. Poklikning ham.

Marmeladov avval ishini yo‘qotdi. Keyin ichishni boshladi. Keyin xotinining pulini o‘g‘irladi. Keyin qizini... qizini o‘sha yo‘lga itardi. Chuqurroqqa. Pastroqqa. Har qadamda yanada xo‘r, yanada xor. “Men qayerga boraman?” deydi. Hayqiradi.

Qizi Sonya, o‘n sakkiz yoshda. Pokiza, ma’suma, oqko‘ngil. “Sariq bilet” oladi. Fohishalik qaydi. O‘ttiz kumush rubl olib keladi. Stolga qo‘yadi. Hech narsa demaydi. Yotoqda yuzini yostiqqa bosib yig‘laydi.

“Va men, men uning biologik otasi, O‘sha o‘ttiz rublni oldim. Ichkilik ichgani ketdim! Ichib bo‘ldim ham!”.

“Tangri barcha insonlarni o‘z huzuriga to‘plaganida, “Bu yoqqa kelinglar, ey, alkashlar!” deganida, “Kelinglar, ey, zaiflar!” deganida, “Kelinglar, ey, nomussizlar!” deganida... Va Sonyani afv etganida...”

Yo‘qsillik – ruhning sinishi, irodaning parchalanishi. Yo‘qsillik – inson qotili.

Dunyoda qancha Sonya bor?

Romanning keyingi sahnalarida Marmeladov o‘ladi. Yerda yotibdi, qonga belangan. So‘nggi so‘zlari: “Sonyani toping...”. O‘lganida hech kim yig‘lamaydi. Sonya yig‘laydi.

Xo‘rlik bir tamg‘adir. Ko‘rinmas, sezilarli. Pul topsang ham, kiyim almashtirsang ham, shahar o‘zgartirsang ham sendan yo‘qolmaydi. Chunki u ichga yutilgan, e’tiroz bildirilmagan, ishonilgan. “Men haqiqatan ham qadrsizman.”

Hayqirgan-u eshitilmagan. Matbuotda yo‘q. Siyosatda yo‘q. Munozaralarda yo‘q. Go‘yo mavjud emas. Ko‘rinmas.

“Kambag‘allar yalqov” deydilar. Yolg‘on. Tonggi beshda turadi. Yarim tunda yotadi. Ikki joyda ishlaydi, uch joyda ishlaydi. Tizim shunday. Singan. Singdirilgan.

Agar sen tepada bo‘lsang, pastga qara. Ko‘r. Agar sen o‘rtada bo‘lsang, pastga qara. Unutma, sen ham qulashing mumkin. Bir kasallik, bir falokat, bir inqiroz. Agar sen pastda bo‘lsang, yolg‘iz emassan. Kurash. Yasha. Umid qil.

Abdukarim Mirzayev kundaliklaridan

Michail Petrovich Klodt, Raskolnikov va Marmeladov (Raskolnikov and Marmeladov)