Yotoqxona

Muvozanatsizlik. Tartibsizlik. Xona seni yutib yuboradigandek. Devorlar ichkariga qulab tushadigandek.

Van Gog hayotida ilk bor uyga ega bo‘ldi. Sariq Uy. Arl shahri. 1888-yil. O‘ttiz besh yoshda. Ilk bor bir eshik uniki. Ilk bor bir devor uniki. Ilk bor bir yotoq uniki.

Devorlarni to‘ldira boshladi. Rasmlar, rasmlar, rasmlar. To‘xtovsiz. Nafassiz. Telbanamo.

Yotoqxonasining rasmini chizishga qaror qildi. Uch marta chizdi. Uch xil versiya. Biri Amsterdamda. Biri Chikagoda. Biri Parijda.

Akasiga shunday maktubida: “Bu yalang‘och interyerni yaratish meni juda baxtiyor qildi. Syora uslubidagi soddalik. Tekis ranglar. Och binafsharang devorlar. Siniq qizil pol. Xrom sariq stullar va karavot. Limon yashil yostiqlar. Qon qizilidagi choyshab. Olovrang stol. Moviy tog‘ora. Yashil deraza”. Va qo‘shimcha qildi: “Bularning bari bilan mutlaq halovatni ifodalamoqchi edim”.

Mutlaq halovat.

Ammo suratga qara. Nima ko‘ryapsan?

Halovatmi? Yo‘q. Asabiy energiya. Muvozanatsizlik. Tartibsizlik. Xona seni yutib yuboradigandek. Devorlar ichkariga qulab tushadigandek.

Van Gog halovat izlagan edi. Mo‘yqalami xaosni topdi. Bu ziddiyatmi? Yolg‘onmi? Muvaffaqiyatsizlikmi? Yo‘q. Bu — haqiqat. Inson istaganini emas, o‘zi kim bo‘lsa, o‘shani chizadi. Istaganini emas, borini yozadi. Istaganini emas, borini yashaydi.

Van Gog halovat istadi. Ammo unda halovat yo‘q edi. O‘zida yo‘q narsani qanday bersin?

Sariq Uy bir panoh edi. Bir uy-joy bo‘lishi kerak edi. Gogen kelishi kerak edi. Birgalikda ishlashlari lozim edi. Rassomlar jannatini qurmoqchi edilar. Gogen keldi. To‘qqiz hafta qoldi. Janjallashishdi. Van Gog qulog‘ini kesdi.

Sariq Uy endi sariq emas edi. Qon bor edi.

Yotoqxona — uch marta chizilgan yotoqxona — bir tush edi. “Bu yerda halovat topaman” degan tush. “Nihoyat mening ham uyim bor” degan tush. “Endi xavfsizman” degan tush.

Van Gog xonasiga qaradi va halovatni ko‘rdi. Biz qarayapmiz va to‘polonni ko‘ryapmiz. U ko‘rishni istagan narsasini ko‘rdi. Biz esa borini ko‘ryapmiz.

Balki Van Gog uchun halovat — o‘sha betartib ranglar, o‘sha qiyshiq perspektiva, o‘sha bo‘sh stullar…

Biz ham shundaymiz. Ayni xonaga har kuni kiramiz. Har kuni boshqacha ko‘ramiz. Chunki biz o‘zgaryapmiz. Xona o‘sha-o‘sha. Ko‘zlar boshqa.

Van Gog o‘ttiz yetti yoshida vafot etdi. Yotoqxonasini qaytib ko‘rmadi. Ammo yotoqxona uni ko‘rishda davom etyapti. Bir yuz o‘ttiz yildirki. Millionlab insonlar o‘sha xonaga qarayapti. Bo‘sh stullarga, sariq karavotga, binafsharang devorlarga.

Biri halovatni ko‘ryapti. Biri yolg‘izlikni ko‘ryapti. Biri telbalikni ko‘ryapti. Biri umidni ko‘ryapti.

Van Gog halovat izladi. Izladi, izladi, izladi. Ba’zan topdi — bir lahzalik. Keyin yo‘qotdi. Yana izladi. Sen ham izlaysan. Va balki izlashning o‘zi — o‘sha tinim bilmaslik, uch marta chizish, yuz marta urinish — balki halovat shuning o‘zidir.

Yetishish emas. Izlash.

Abdukarim Mirzayev kundaliklaridan

Yotoqxona | 1889-yil | Vinsent van Gog (Gollandiyalik rasoom, 1853–1890)