“Yomonlikka javob berma”.
Ilk bor eshitganingda nima his qilasan? Ojizlik. Taslimiyat. Bo‘yin egish. Ezilishga rozi bo‘lish.
Aslida bu bo‘yin egish emas. Aksincha, insoniyat tarixidagi eng radikal, eng jasur, eng faol pozitsiyadir. O‘ylab ko‘r. Kimdir senga tarsaki tushirdi. Nima qilasan? Javob qaytarasan. U seni uradi, sen uni urasan. U qattiqroq uradi. Sen battarroq urasan.
Keyin-chi?
Keyin qon. Keyin o‘lim. Keyin intiqom. Keyin uning o‘g‘li sening o‘g‘lingga. Sening nabiralaring uning nabiralariga. Bolqon. Yaqin Sharq. Kavkaz. Yuz yillik qonli to‘qnashuvlar.
Zo‘ravonlik zo‘ravonlikni tug‘diradi. Har doim. Istisnosiz.
Ikkinchi tanlov — qochasan. Qo‘rquv. Zaiflik. Ich-ichingdan kichrayasan. O‘zingga bo‘lgan hurmatni yo‘qotasan. Va u tarsakini bir umr ichingda olib yurasan. Har tunda seni qayta-qayta kaltaklaydilar. Bu ham yechim emas.
Uchinchi yo‘l bor. To‘xtash. Javob qaytarmaslik. Ammo qochmaslik ham. Qarshingdagining ko‘zlariga tik qarash. Va sassiz “Men bu o‘yinni o‘ynamayman”, deyish.
Zanjirni uzish.
“Hacksaw Ridge” filmini ko‘rganmisan? Desmond Doss hikoyasi. Ikkinchi jahon urushida qurol ushlashni rad etadi. Hamma uni “qo‘rqoq” deydi. Hamma ustidan kuladi. Keyin-chi? Okinavada, qurolsiz, 75 yarador askarni bir o‘zi qutqaradi. Dushman olovi ostida. Butun tun bo‘yi. “Xudoyim, yana bittasini qutqarishimga kuch ber. Yana bittasini”.
Bu zaiflikmi?
Yo‘q. Bu — zo‘ravonlikka qo‘l uzatmasdan ko‘rsatilgan jasorat. Eng qiyin jasorat. Tolstoy yoshligida askar edi. Kavkazda jang qildi. Sevastopolda jang qildi. Qon ko‘rdi. Qon to‘kdi. Va bir kuni — to‘xtadi.
Gandi Tolstoyni o‘qigan edi. Hatto xat yozishgan. Keyin nima bo‘ldi? Bir siqim tuz. Bir yurish. Bir imperiyaning qulashi. Zo‘ravonliksiz qarshilik. Urmasdan g‘alaba qozonish. O‘ldirmasdan yengish.
Martin Lyuter King ham Tolstoyni o‘qidi. Gandini o‘rgandi. Unga tosh otdilar. Uyini portlatdilar. Oxirida o‘ldirdilar. Ammo bugun kim eslanadi? Tosh otganmi yoki toshga qaramay yurishda davom etganmi?
Kundalik hayotdagi aksariyat vaziyatlarda, bizga qilingan yomonlikka beradigan reaksiyamiz... bu bir tanlovdir. Va biz ko‘pincha zo‘ravonlikni tanlaymiz. Chunki oson. Chunki qoniqish beradi. Chunki biz haqlimiz. Haq bo‘lganimiz uchun vayron qilganimiz dunyolarda yashayapmiz.
Savol. Hayotingda hozir kimdan xafasan? Kim senga nohaqlik qildi? O‘sha insonni o‘ylaganingda ichingdagi olov, kimni kuydiryapti? Unimi? Senimi?
“Xo‘rlanganlar” asarida Yepiskop Miriel Jan Valjan o‘g‘irlagan kumushlarni politsiyaga “Men sovg‘a qilgandim” deb yolg‘on gapiradi. Va Valjanga o‘girilib, shamdonlarni ham beradi. “Bularni ol. Va yaxshi inson bo‘l”. O‘sha on — o‘sha birgina lahza — o‘g‘rini avliyoga aylantiradi. Zo‘ravonlik o‘zgartira olmasdi. Qamoqxona o‘zgartira olmasdi. Marhamat o‘zgartirdi.
Bilaman. Quloqqa juda idealistik eshitiladi. “Haqiqiy dunyoda ishlar bunday yurmaydi”. Balki. Ammo bularni biz yaratdik. Tanlovlarimiz bilan. Har bir intiqom — bir g‘isht. Har bir nafrat — bir g‘isht. Har bir zo‘ravonlik — bir g‘isht. Keyin devorning ortidan qarab: “Dunyo nega bunday?” deb so‘raymiz.
O‘zgarish ichkaridan boshlanadi.
Abdukarim Mirzayev kundaliklaridan
Asirlikdagi qul (Ira Aldridge) | 1827-yil | Jon Filipp Simpson (ingliz rassomi, 1782–1847)
Men zanjirni uzishga harakat qilaman lekin har safar töhtaganindan keyin ichimda malum bir muddat gʻalayon turadi nega ösha yerda hal qilmading jazosini bermading ahir kuching yetardiku kabi baribir ohirida unutaman lekin boshida töhtash bu oli janoblik deb öylayman
Demak zanjirni uzish, o‘yinni tark etish va sukutni, tinchlikni tanlash uchun avvalo shunga yetadigan tafakkur va keyin jur‘at va jasorat kerak. Bu albatta oson emas, qulay emas. Egoga qarshi katta jang- bu.